Według Światowej Organizacji Zdrowia niepłodność to “niemożność uzyskania ciąży u seksualnie aktywnej pary niestosującej antykoncepcji przez okres co najmniej 1 roku”. Dane epidemiologiczne wskazują, że niepłodność jest powszechnym problemem w skali światowej i dotyczy jednej szóstej wszystkich par. Szacuje się, że liczba związków dotkniętych niepłodnością na świecie wynosi 60-80 mln i wykazuje tendencję wzrostową o 2 mln/rok kolejnych przypadków. W Polsce problem niepłodności jest stwierdzany u około 19% par, z czego 4% stanowią osoby niepłodne, a 15% osoby z ograniczoną płodnością  (subfertility).W oparciu o dane epidemiologiczne przyjęto, że w równym stopniu, tj. po około 40% przypadków, przyczyną niepłodności jest czynnik męski i żeński, pozostałe zaś 20% dotyczy obojga partnerów.

Niepłodność dzielimy na:

• niepłodność pierwotną: stan, w którym mężczyzna nigdy nie doprowadził do koncepcji u partnerki
• niepłodność wtórną: gdy mężczyzna doprowadził do koncepcji partnerki  w przeszłości, ale obecnie nie może tego uczynić

CZYNNIKI OBNIŻAJĄCE PŁODNOŚĆ U MĘŻCZYZN

• infekcje (rzeżączkowe zapalenie jąder, powikłania po śwince, choroby przenoszone drogą płciową)
• przebyte operacje w obrębie układu moczowo-płciowego
• choroby z innych układów (układ krążenia, zapalenie nerek, cukrzyca, niedokrwistość, choroby wątroby i trzustki, alkoholizm)
• czynniki środowiskowe (przegrzanie okolic narządów płciowych, środki ochronny roślin, barwniki anilinowe, metale)
• leki (morfina, kokaina, duże dawki chininy, duże dawki androgenów i kortykosterydów)
• wiek powyżej 40 roku życia
• radioterapia i chemioterapia (uszkodzenie jąder jest na ogół nieodwracalne) BANK NASIENIA!
• problemy seksualne (około1%)
• styl życia (stres, palenie tytoniu, otyłość, dieta)

Przyczyny niepłodności męskiej:

• Niepłodność idiopatyczna    30,2 %
• Varicocele    15,4 %
• Hypogonadyzm     9,7 %
• Infekcje    8,5%
• Niezstąpione jądra     8.0 %
• Zaburzenia erekcji i ejakulacji    6,7%
• Choroby ogólnoustrojowe      5,2%
• Przeciwciała przeciwplemnikowe    3,8%
• Nowotwory jąder    2,1%
• Niedrożność dróg wyprowadzających    1,5%
• Pozostałe    8,9%

Diagnostyka niepłodności męskiej:

• wywiad kliniczny (badanie podmiotowe),
• badanie przedmiotowe(obejrzenie pacjenta pod kątem zaburzeń rozwoju narządów płciowych, nieprawidłowości anatomicznych, zmian wyglądu i sylwetki itp.),
• badanie nasienia,
• badania hormonalne, badania obrazowe,
• konsultacja urologiczna/andrologiczna,
• badania genetyczne (azoospermia, hypogonadyzm, obustronny lub jednostronny brak nasieniowodów – mukowiscydoza),
• biopsja jąder,
• badanie chromatyny plemnikowej.

Parametry nasienia – wartości referencyjne wg WHO

• Czas upłynnienia: < 60 minut
• Objętość : 2,0 – 6,0 ml
• pH: 7,5 – 8,1
• Liczba plemników: 20 – 250 milionów/ml
• Całkowita liczba plemników: > 40 milionów
• Ruchomość (60 minut po ejakulacji): > 25% klasy a lub > 50% klasy a i b
• Morfologia: > 14 % prawidłowych
• Żywotność: > 75 % żywych
• Leukocyty : < 1,0 miliona /ml

Nazwy stosowane przy ocenie ejakulatu:

• Normozoospermia: ejakulat prawidłowy
• Oligozospermia: koncentracja plemników niższa od 20 x 106/ ml
• Astenozoospermia: mniej niż 50% plemników w ruchu prawidłowym  postępowym zarówno szybkim jak i wolnym (tj. typu A i B) lub mniej niż 25% plemników w szybkim ruchu postępowym (typu A)
• Teratozoospermia: mniej niż 30% plemników o prawidłowej morfologii
• Oligo-asteno-teratozoospermia:  zaburzenia  liczby, ruchliwości i morfologii ( może być też kombinacja tylko dwu cech nieprawidłowych)
• Azoospermia:  brak plemników w ejakulacie
• Aspermia: brak ejakulatu

Leczenie:
Powinno być przyczynowe z zastosowaniem:

• leków hormonalnych (hypogonadyzm hypogonadotropowy, zaburzenia hormonalne),
• antybiotyków (stany zapalne w obrębie dróg wyprowadzających nasienie),
• operacji (niedrożność przewodów wyprowadzających nasienie, żylaki powrózka nasiennego).
• ok. 25-30% przypadków niepłodności męskiej to NIEPŁODNOŚĆ IDIOPATYCZNA, czyli o nieznanej dotychczas przyczynie – techniki wspomaganego rozrodu.

Profilaktyka: zdrowy tryb życia, ruch, dieta, vit. A+E, L-karnityna, selen, cynk.

dr n. med. Robert Jarema
chirurg, urolog, konsultant ds. andrologii, członek Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (FEBU)
Klinika InviMed w Warszawie