W marcu ubiegłego roku ukazało się piąte wydanie zeszytu Światowej Organizacji Zdrowia dotyczącego ujednolicenia metod oceny jakości nasienia. W pracy tej zawarto też nowe normy płodnego nasienia¹. Zgodnie z panującym od dziesięcioleci  trendem po raz kolejny obniżono dolna granicę płodności nasienia. Jak to możliwe? Czy co kilka lat zmieniamy wzorzec metra?

Aby to zrozumieć należy przyjrzeć się metodyce powstawania tych norm. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że do badania rekrutuje się ok. 2 tysięcy par, które zdecydowały się na odstawienie antykoncepcji hormonalnej. W pierwszym miesiącu bada się nasienie mężczyzny. Po roku od momentu rozpoczęcia badania naukowcy zbierają wywiad czy danej parze udało się zajść w ciążę.  Jeśli tak, to  seminogram wykonany na początku tego okresu włącza się do dalszej statystyki. Po zebraniu ok. 1900 rekordów dotyczących różnych parametrów nasienia płodnych par określa się dla nich statystyczne krzywe rozkładu. W przypadku norm takich jak np. hematokryt określamy ich dolne i górne granice. Wszystko co znajduje się pomiędzy 2,5 - 97,5. percentylem  określane jest jako norma. Z tego widać, że poza normą znajduje się 2,5% wartości zbyt małych hematokrytu – mówimy wtedy o anemii, i 2,5% wartości zbyt wysokich hematokrytu – mówimy wtedy o zbyt dużej gęstości krwi. Inaczej jest w przypadku norm jakości nasienia gdzie upraszczając można powiedzieć że im więcej tym lepiej. Określa się więc jedynie dolne, progowe granice jego płodności. Ponieważ normą jest to co występuje w 95% populacji, wobec tego dolną granicę płodności nasienia ustawiono na 5 percentylu. A oto jak wyglądały główne wartości parametrów nasienia odcięte w tym miejscu.

Tabela 1. Prawidłowe wartości podstawowych parametrów nasienie wg norm WHO 1999 oraz nowe wytyczne oceny nasienia WHO 2010

Ruch typu A- ruch szybki, postępowy, prostoliniowy

Ruch typu B- ruch wolny, postępowy, nie całkiem  linearny

Ruch typu C- ruch w miejscu

Ruch typu D – plemniki nieruchome

¹w całości oparte na pracy TG Cooper’a i współpracowników. Cooper TG et al. (2010). World Health Organization reference values for human semen characteristics. Human Reproduction Update, 16:231-245.

Jak  można zauważyć,  obniżono dolną granicę objętości nasienia z 2 do 1,5 ml, oraz koncentrację  plemników (ich ilość  przypadającą na 1 ml) z 20 do 15 milionów. Ale co ciekawe,  całkowita ilość plemników w nasieniu obniżyła się już tylko o 1 milion z 40 do 39. (Czyżby widać już było dno?)  Podobnie sprawa ma się z ruchliwością plemników. O ile odsetek plemników o ruchu postępowym (typu A+B) obniżono z 50 do 32%, to już całkowitą ilość ruchliwych plemników (typu A+B+C)   obniżono jedynie o 10% z 50 do 40%.

Największą zmianą jest obniżenie ilości prawidłowych morfologiczne plemników z 30 do 4 %.  Jest to najtrudniejszy do oceny parametr, najbardziej subiektywny w ocenie, a więc też najmniej dokładny.  W pracy Trevora G.Cooper’a i współpracowników przyjęto ocenę opartą wzorzec  tzw. ścisłych  kryteriów. Dr Thinus Kruger w swojej pracy z 1993 roku przyjął założenie, że prawidłowymi plemnikami są te, które przenikają do śluzu szyjkowego. Na podstawie oceny morfologii tej populacji komórek  określił wzór prawidłowego plemnika (właściwie plemników), do którego porównuje  się badane nasienie.  O ile stwierdzono, że plemniki o nieprawidłowej budowie mają niższy potencjał płodności, większy odsetek nieprawidłowej chromatyny plemnikowej, to związek budowy plemnika z jego płodnością jest najmniej zbadany. Na pocieszenie można powiedzieć że uzyskany wynik 4% prawidłowych plemników jako dolną normę  płodności znajduje potwierdzenie w kilku poważnych pracach dotyczących nie tylko zapłodnienia naturalnego, ale też  pozaustrojowego.

Jedynym wyjątkiem w obniżaniu standardów, jest ocena żywotności plemników.  Podwyższono dolną granicę żywych plemników z 50 do 58%. Ocena ta jest o tyle istotna, ze nie wszystkie plemniki, które się ruszają są żywe, i vice versa nie wszystkie nieruchome są martwe. Jednak czy plemniki naprawdę żyją, czy tylko funkcjonują?

Na zakończenie kilka uwag  natury ogólnej. Normy jakości nasienia są takim samym narzędziem jak każde inne. Należy znać ich ograniczenia by nie wyciągać na ich podstawie błędnych wniosków.

Na stronach 223-224 omawianego zeszytu WHO czytamy w komentarzach:

1. Jakość nasienia grupy mężczyzn, którzy właśnie zostali ojcami może różnić się od jakości nasienia ogólnej populacji zdrowych mężczyzn.
2. Jakość nasienia jest  bardzo zmienna, zarówno dla pojedynczego mężczyzny, jak i pomiędzy nimi, wobec czego powyższe normy nie mogą być jedyną determinantą płodności danej pary, ale stanowią  jedynie przewodnik do określenia płodności mężczyzny.
3. Nasienie którego parametry znajdują się powyżej 5 percentyla nie gwarantują jego płodności.
4. Nasienie którego wartości znajdują się poniżej 5 percentyla, niekoniecznie muszą oznaczać, że nasienie jest niepłodne.  Trzeba pamiętać, że te odcięte 5% mężczyzn, których parametry nasienia znalazły się poniżej dolnej granicy normy TEŻ  było ojcami.
5. Jakości nasienia nie można oceniać w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej pary.
6. Istnieją różnice w jakości nasienia pomiędzy różnymi populacjami ludzi, różna jest też jego ocena przez różne laboratoria.
7. Na przedłużanie się czasu do zajścia w ciążę może mieć  wpływ płodność kobiety.

dr Wojciech Pabian
Nowe wytyczne oceny nasienia wg Światowej Organizacji Zdrowia z 2010 roku
"WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen - 5th edition”

POLECAMY ARTYKUŁY:

Badanie nasienia

Badanie nasienia normy WHO 2010

Badanie nasienia cennik